TBF: hakem ve değerlendirici atamasını kural, adalet ve öneri üzerine kuran karar destek sistemi

Öneri

Karar

Sistem önerir, MHK kesinleştirir

9

Hard kural

Asla ihlal edilmez — uygunlukta ya da modelde

Kayan

Ufuk

Uzun pencere çözülür, ilk hafta kesinleşir

280+

Test

Bağımsız kısıt denetçisi + regresyon

Problem

Merkez Hakem Kurulu her hafta yüzlerce maça, yüzlerce hakem arasından üçer kişilik ekipler atamak zorunda. Elle yapıldığında dört şey aynı anda bozuluyor:

• Adalet ölçülemiyor. Kimin kaç maç aldığı, kimin ne kadar yol yaptığı sezon boyunca takip edilemiyor; şikâyetler öznel kalıyor.
• Kural ihlali gözden kaçıyor. Mazeret, ceza, şehir kısıtı, aynı takımı üst üste yönetme yasağı, aynı gün iki maç — hepsi aynı anda elde tutulamıyor.
• Maç zorluğu ile ekip gücü eşleşmiyor. Büyük maça zayıf üçlü, küçük maça gereğinden güçlü üçlü gidebiliyor.
• İş çok uzun sürüyor. Bir haftalık atama saatler alıyor; fikstür değişince baştan yapılıyor.

Tasarımın ilk ilkesi: kontrol kurulda

Sistem karar vermez, öneri üretir. Akış üç adım: sistem çözer ve öneri üretir; kurul inceler, gerekirse tek tek elle değiştirir — her değişiklik hard kısıtlara karşı anında doğrulanır, ihlal varsa gerekçesiyle uyarılır; kurul kesinleştirir. Kesinleşen bir maç bir daha otomatik değiştirilemez ve sonraki çözümlere geçmiş olarak girer. Her önerinin gerekçesi kayıtlıdır: hangi kural, hangi değer.

Bu ilke teknik bir tercih değil, kabulün ön koşuluydu. Bir hakem kurulu “algoritma böyle dedi” diyemez; “şu kurala göre, şu değerle” diyebilmeli.

Model

Karar değişkeni ikili: hakem r maç m’de görevli mi. Model klasman bazında kurulur — A, B ve C ayrı çözülür, havuzlar karışmaz.

Hard kısıtların çoğu modelde değil, uygunlukta. Mazeret, ceza, lig yetkisi, şehir kısıtı, kesinleşmiş başka bir atamayla dolu gün, rotasyon penceresinde kesinleşmiş görev — bunlar (hakem, maç) çifti daha değişken bile üretilmeden elenir. Modelde kalanlar: maça tam üç hakem, üçlü puan tabanı, gün aralığı, pencere içi rotasyon, aylık üst sınır.

Amaç fonksiyonu ağırlıklı toplamı minimize eder ve öncelik sırası bilinçli olarak iyi ayrışmıştır: maç sayısı eşitliği ≫ ligler arası eşitlik ≫ farklı lig ≫ puan uyumu ≫ seyahat. Maç sayısı ve seyahat kümülatif hesaplanır — sezon başından bugüne kesinleşmiş geçmiş artı pencere; adalet haftalık değil sezonluk bir kavramdır.

Maçın gerektirdiği taban puan üç şeyin en büyüğüdür: iki takımın puan toplamı, maça özel önem tabanı (derbi, kupa, averaj) ve kullanıcı tanımlı asgari. Üçlünün bu tabanı aşan kısmı “fazlalık” olarak cezalandırılır — güçlü hakem israfı.

İki hafta, iki çözücü, üç güvenlik ağı

İki hafta kavramı. Federasyonun fikstür tur numaraları ligler arasında hizalı değildir; bazı ligler bay geçer, farklı başlar. Sistem bu yüzden Cuma–Perşembe takvim haftasını türetir ve pencere, rotasyon, kayan ufuk gibi tüm zaman kısıtlarını onun üzerinden çalıştırır; lig haftası yalnız gösterimde kalır.

İki çözücü. Aynı model hem açık kaynak CBC (PuLP) hem OR-Tools CP-SAT ile kurulu; varsayılan mod ikisini de çalıştırıp çözücüden bağımsız kanonik amaca göre iyisini seçer. Durum etiketleri dürüsttür: zaman limitinde kesilen çözüm “Optimal” değil “Feasible (zaman limiti)” olarak raporlanır — kullanıcı “Optimal” yazısına aşırı güvenmesin diye.

Üç güvenlik ağı. Çözmeden önce fizibilite teşhisi — blok varsa çözücü hiç çalışmaz, hangi maçta neden tıkandığı anlaşılır dille söylenir. Veri kalitesi uyarıları — puanı sıfır hakem, eksik mesafe, boş lig yetkisi gibi sessizce devre dışı kalan kuralları görünür kılar. Ve üretilen çözümün modelden bağımsız bir denetçiyle hard kısıtlara karşı yeniden denetlenmesi; aynı denetçi test paketinde veritabanını doğrudan okuyarak çalışır.

Kayan ufuk

Uzun bir pencere çözülür, yalnız ilk hafta(lar) kesinleştirilir, pencere ileri kaydırılır. Bir çalışma, pencere + öneriler + künye (parametreler, çözücü, kanonik puan) olarak kalıcıdır; aynı haftalar için birden çok rakip çalışma yan yana tutulabilir. Fikstür değiştiğinde yalnız etkilenen haftalar yeniden çözülür.

İkinci problem: değerlendirici ataması

Her maça hakem üçlüsüne ek olarak bir değerlendirici (gözlemci) atanması ayrı bir optimizasyon problemi olarak kuruldu: önce hakem ataması kesinleşir, sonra değerlendirici çözümü onun üzerine oturur. Kurallar farklı — puan–lig eşleşmesi, haftada en fazla bir görev, yerellik önceliği ve mesafe maliyeti, sezon sonunda dengeli dağılım. Kapsanamayan maç çözümsüzlük üretmez, yüksek cezayla raporlanır; adalet kuralı değiştirilebilir ayrı bir modülde durur, modele gömülmez. Federasyona sorulacak açık kurallar bir soru setinde toplandı; cevap gelmeden de uygulamaya başlanabildi çünkü kararların tamamı parametre ya da değiştirilebilir modül olarak kuruldu.

Sistem ve durum

Veri PostgreSQL’de; iş mantığı bir Python paketi (cozucu) olarak sunum katmanından ayrı — arayüz veritabanına konuşmaz, her şey servis katmanından geçer. İlk sürüm Streamlit arayüzüyle bulutta çalıştı ve pilota girdi; bağımsız bir denetim raporuyla düzeltmeler uygulandı. Üçüncü faz, federasyonun kendi sunucusunda Docker Compose ile koşan kimlik doğrulamalı bir web uygulaması (FastAPI + React): asenkron çözüm akışı, elle düzenleme, çalışma yönetimi, kesinleştirme, rapor ekranları, kullanıcı yönetimi ve denetim izi tamamlandı; fikstür revizesi ve federasyon ERP’siyle entegrasyon sırada.

Sistem 280’den fazla testle korunuyor; bağımsız hard-kısıt denetçisi her çözümü veritabanından okuyarak yeniden denetliyor.

Modelin kurulumu

Amaç	Yön	Çatışma
Maç sayısı eşitsizliği (en çok – en az)	↓	En ağır terim — adalet, sezon geneli kümülatif; yeni haftalar geçmişle birlikte sayılır
Ligler arası dağılım sapması ve aynı ligde yığılma	↓	Bir hakemin klasman içindeki liglere dengeli gitmesi, kısa vadede maç eşitliğiyle çelişebilir
Puan fazlalığı — üçlünün taban üstündeki puanı	↓	Güçlü hakemi küçük maça göndermek israftır; ama adalet için bazen gerekir
Seyahat eşitsizliği (km)	↓	En hafif terim — mesafe verisi eksikse modelden tamamen çıkarılır

Kısıtlar

• Her maça tam üç hakem; üçlünün toplam puanı maçın gerektirdiği tabanın altına inemez
• Mazeret, ceza, Eurolig görevi ve idari yasak olan tarihte atama yok — çift daha üretilmeden elenir
• Hakemin lig yetkisi olmalı; B ve C klasmanında kendi şehrinin takımına atanamaz
• İki maç arasında asgari gün aralığı; aynı takımı rotasyon penceresi içinde iki kez yönetemez
• Takvim ayı başına maç üst sınırı — kesinleşmiş geçmiş sayıma dahil
• Kesinleşmiş maçlar modele girmez; öneriler hipotez, kesinler gerçektir
• Değerlendirici yalnız hakemi kesinleşmiş maçlara, haftada en fazla bir kez, puan–lig eşleşmesiyle atanır
• Kapsanamayan maç çözümsüzlük üretmez — yüksek cezayla raporlanır

İlgili

• Derimod: veri ambarından Optail'e — üç yılda üç katman, yedi proje
• Gürmen MATS: mağazalar arası transferi Excel'den SKU seviyesinde karar veren bir sisteme taşımak
• Optail İlk Sevkiyat: master plan, mağaza gruplama ve kapasiteyle yeni ürünün ilk dağıtımı

Tüm işlerimiz